کتاب‌بازها در میعادگاه ‌ اردیبهشت

«شهروند» از گلایه بازدیدکنندگان و نکته‌های مثبت و منفی نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران در دومین روز برگزاری، گزارش می‌دهد

بهار کتاب ایران از راه رسید. سی‌و‌دومین نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران کار خود را در یکی از سردترین روزهای اردیبهشتی امسال آغاز کرد؛ ۴ تا ۱۴ اردیبهشت امسال، مصلی بزرگ امام خمینی (ره) با شعار «دانستن توانستن است»، میزبان یاران مهربان است. اما بزرگترین رخداد فرهنگی سالانه ایران، در روز دوم فعالیت خود چندان رمقی ندارد؛ هنوز دانشجویان، دانش‌آموزان و کتاب‌دوستان ساکن استان‌های دور از تهران به نمایشگاه نرسیده‌اند و آنها هم که روزهای ابتدایی و خلوت را برای بازدید انتخاب کرده‌اند، از قیمت سربه‌فلک‌کشیده کتاب‌ها گلایه دارند. در سالن کودکان، سرما، صدای اعتراض بچه‌های کتاب‌دوست و خانواده‌هایشان را بلند کرده، هرچند شور دیدن دنیایی از کتاب، لبخند و هیجان را به چهره بسیاری از آنها نشانده است. سی‌و‌دومین نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران اما میزبانان دیگری هم دارد؛ کودکانی از مناطق سیل‌زده که به همت نهادهای خیریه پا به مصلی گذاشته‌اند و البته غرفه‌ای که می‌گوید «با هم کتاب مهربانی را ورق می‌زنیم» و پذیرای کتاب‌های اهدایی مردم برای ساکنان مناطق سیل‌زده ایران است. این‌جا و در عصر نخستین پنجشنبه اردیبهشتی، مصلی تهران حال و هوای متفاوتی دارد.

دهه کتاب‌بازها
در کنار مردم عادی و دلبستگان هر نوع نمایشگاهی، کتاب‌بازها هم این‌روزها گوشه‌ دنج کتابخانه‌ و میز مطالعه خود را رها کرده‌اند و در راهروهای تنگ غرفه‌های شبستان مصلی سراغ تازه‌های نشر را می‌گیرند. انتشارات عمومی مثل هر ‌سال شلوغ‌تر است و کتاب‌های چاپ امسال هم روی پیشخوان‌ها‌ قرار گرفته‌اند. بازدیدکنندگان معمولا گروهی و در جمع‌های خانوادگی یا دوستانه به نمایشگاه آمد‌ه‌اند و بحث درباره کتاب‌ها هم در هر گوشه و کناری از نمایشگاه شنیده می‌شود. «علی» دانشجوی دانشگاه یاسوج است و مانند دو‌سال گذشته امسال هم ترجیح داده در روزهای ابتدایی خود را به نمایشگاه برساند. او دانشجوی رشته مهندسی شیمی است، اما آن‌طور که خودش می‌گوید علاقه‌اش در این نمایشگاه انتشارات عمومی است: «روزهای اول از همه نظر بهتره، چون خلوته و راحت می‌شه نفس کشید. من سه‌سال پیش، دو روز آخر، نمایشگاه بودم که واقعا شلوغ بود و آدم نفسش بند می‌آمد. البته ما که برنامه‌ریزی درستی نداریم؛ مثلا خیلی کتاب‌های تازه انتشاراتی‌ها دو سه روز اول نمایشگاه آماده نمی‌شن و تازه از روز سوم چهارم به نمایشگاه می‌رسن که امسال هم دقیقا همین شد.» او هم از قیمت کتاب‌ها گلایه دارد اما می‌گوید عادی است و باید با آن کنار آمد: «خب، کتاب واقعا گرون شده ولی چی گرون نشده؟ مثلا پیاز یا گوجه همون قیمت پارسال را داره؟ نداره و کتاب هم همینه. من به‌شخصه ترجیح می‌دم کتابام رو بخرم و اگه جایی کم آوردم از غذام بزنم ولی اونایی را هم که گلایه می‌کنن، درک می‌کنم.» این دانشجو همچنین درباره تفاوت‌های نمایشگاه امسال می‌گوید: «همین که مصلی برگزار می‌شه خیلی خوبه. رفت‌و‌آمد به شهر آفتاب واقعا سخت بود. حال‌و‌هوای نمایشگاه کتاب ولی مثل همیشه خوبه. این‌که آدم جایی باشه که دور و اطرافش را کتاب گرفته باشه و آدمای کتابخون هم جمع بشن، نعمتیه دیگه. این ۱۰ روز برای همین آدماست دیگه.»
مشابه سخنان «علی» را می‌توان از زبان‌ دیگر بازدیدکنندگان هم شنید. زنی حدودا ۴۰ ساله با دختر و پسرش کتاب‌های خود را خریدند و حالا در صف رسیدن خودرو‌های مخصوص نمایشگاه برای رفتن به مترو هستند. او معلم است و فرزندانش هم دانش‌آموز: «من فرهنگی‌ام و دوست دارم فرزندان و دانش‌آموزانم کتاب بخونن، اما با این قیمت کتاب سخته. همین دو پلاستیک حدود ۵۰۰هزارتومان شد که شاید از عهده خیلی از مردم برنیاید.» او ادامه می‌دهد: «البته به نظر من ضروری نیست که آدم همه کتاب‌های یک سالش را از نمایشگاه بخرد. در طول‌ سال هم می‌شه خُرد خُرد گرفت. این‌جا نمایشگاه ا‌ست و همین‌که در این فضا قرار بگیریم و کتاب‌های تازه را ببینیم خیلی خوب است. خودش یک اتفاق فرهنگی‌ است.» به اینجای بحث که می‌رسد، دختر و پسر هم درباره قیمت‌ها می‌گویند که حتی کتاب‌های چاپ قدیم هم گران شده ‌است. در کنار نقد قیمت‌های سربه‌فلک‌کشیده، بعضی بازدیدکنندگان اما توجه چندانی به این موضوع ندارند.

گلایه بیشتر بازدیدکنندگان از نمایشگاه، درباره قیمت بالای کتاب‌هاست یکی از مهمترین تفاوت‌های نمایشگاه کتاب امسال با سال‌های دیگر، استفاده کمتر از کیسه‌های پلاستیکی است بسیاری از ناشران، کیسه‌های پارچه‌ای یا کاغذی در اختیار خریداران قرار می‌دهند یکی از نکته‌های جالب نمایشگاه کتاب امسال، فعالیت غرفه ۶٠٠متری کشور چین با شعار «آشنایی با چین» است
 «مهسا» دانشجوی کتابداری یکی از دانشگاه‌های تهران است و آن‌طور که دوستانش می‌گویند کتابخوان حرفه‌ای است. او می‌گوید که اصلا نمایشگاه جای کتاب‌ خریدن نیست: «من کتابخوانم و تعارف هم ندارم. کتاب تفریح و سرگرمی منه ولی باور کنید خیلی کم از نمایشگاه کتاب می‌خرم. اصلا فلسفه نمایشگاه با کتابفروشی متفاوته؛ نمایشگاه محل نمایش کتاب‌های تازه ‌است ولی کتاب را باید از جای دیگر خرید. وقتی همین کتاب‌ها توی انقلاب و ‌هزار کتابفروشی دیگه هست، چرا باید دو دستمون رو از کتاب پر کنیم؟ این فضا و دیدن کتاب‌های تازه خودش جذابه و می‌تونه بقیه را هم جذب کتاب کنه ولی ما اینقد کتاب می‌خریم و دستامون رو پر می‌کنیم که هیچ لذتی از فضا نمی‌بریم. من خودم فقط کتاب‌هایی که تازه ‌چاپ شدن را می‌خرم.» مهسا و دوستانش از در شبستان خارج می‌شوند و روی صندلی‌های کنار غرفه‌های قهوه‌فروشی نمایشگاه می‌نشینند، سفارش می‌دهند و کتاب‌های تازه‌خریداری شده را ورق می‌زنند.
سالن سرد کودک و نوجوان
در دومین روز نمایشگاه، هنوز مصلی به آمادگی کامل برای میزبانی از کتاب‌ها نرسیده و در بخش‌هایی از کف سالن، ناهمواری و چاله‌هایی دیده می‌شود. سالن کودک و نوجوان یکی از این بخش‌هاست. کف زمین ناهمواری دارد و در بخش‌هایی هم اثر پرکردن چاله‌ها با سیمان دیده می‌شود که حالا تبدیل به دست‌انداز و برآمدگی شده و همین فضا اعتراض بعضی کودکان و خانواده‌های آنها را همراه داشته است.
«محمدامین» هشت‌ساله همراه پدرش از پاکدشت به دومین روز نمایشگاه آمده است. پدر محمدامین، مدیر یک مهد کودک در پاکدشت است و آن‌طور که خودش می‌گوید در روزهای آینده این کودکان را با خود به نمایشگاه خواهد آورد: «من کارم با کودکان است و به همین دلیل هم اول از همه سراغ این سالن آمدم. نمایشگاه که به نظرم بهترین اتفاق برای بچه‌هاست، اما می‌شد بهتر برنامه‌ریزی کرد. این سرما، این کف موکت‌نشده و این چاله‌چوله‌ها مناسب سالن کودکان نیست. بار اول که نیست نمایشگاه در مصلی برگزار می‌شود، واقعا چرا باید روز دوم هنوز این مشکلات وجود داشته باشد؟»
او البته می‌گوید که از مسئولان پیگیر شده و این مشکلات برطرف می‌شود: «برطرف می‌شود، اما حیف است روز دوم چنین مشکلاتی باشد. یک مشکل دیگر هم دوربودن دستشویی‌ها از سالن کودکان است. اینها مسائل ریز، اما مهمی‌اند. البته نمایشگاه برای هر کودکی پر از خوبی و خوشی‌ است. دیدن این همه کتاب، دنیای یک کودک را بزرگ و اصلا زمینه را برای علاقه‌ او به کتاب فراهم می‌کند. چهار ساله که من با محمدامین نمایشگاه می‌آییم و در این مدت هم همه‌اش می‌پرسید که کِی نمایشگاه می‌رسد.» صدای کودکان و موسیقی در سالن این بخش می‌پیچد و هرچه به ساعات پایانی کار نمایشگاه می‌رسیم، دمای هوا کمتر می‌شود. بلندگوی نمایشگاه، پایان ساعت کار را تکرار می‌کند و درهای خروجی شلوغ‌تر می‌شوند. دومین روز نمایشگاه که از ساعت ۱۰ صبح آغاز به کار کرده‌ بود، ساعت ۲۰ به پایان می‌رسد و این روند تا ۱۴ اردیبهشت تکرار خواهد شد.
نسیم مهربانی یک نمایشگاه
«با هم کتاب مهربانی را ورق می‌زنیم»؛ این نوشته سردر یکی از غرفه‌های سی‌ودومین نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران است که می‌خواهد پلی بین بازدیدکنندگان و سیل‌زدگان ایجاد کند. در بهاری که ۲۵ استان ایران درگیر سیل‌ شدند و چندده‌هزار ایرانی هم خانه و کاشانه و کتاب‌های خود را از دست دادند، بخشی از نمایشگاه حال‌و‌هوای بهار مهربانی به خود گرفته و بازدیدکنندگان کتاب‌هایی را می‌خرند و برای ارسال به مناطق سیل‌زده در اختیار این غرفه قرار می‌دهند. این غرفه متعلق به پویش سراسری اهدای کتاب به مناطق سیل‌زده است که از سوی موسسه خانه کتاب راه‌اندازی شده‌. این پویش پیش از نمایشگاه فعالیت خود را آغاز کرده که حالا به عنوان مهمترین رویداد فرهنگی‌ سال ایران هم حضور دارد. تمرکز این غرفه روی کتاب‌های کودک و نوجوان است و بازدیدکنندگان می‌توانند کتاب‌های مدنظر خود را در اختیار این غرفه قرار دهند، تا در زمانی کوتاه و با بسته‌بندی مناسب به دست کودکان ساکن در مناطق سیل‌زده برسد.
کاهش مصرف کیسه‌های پلاستیکی
یکی از تفاوت‌های نمایشگاه امسال با سال‌های پیشین، بدون‌شک کمرنگ‌شدن استفاده از کیسه‌های پلاستیکی است و این روزها در دست بازدیدکنندگان، بیشتر کیسه‌های پارچه‌ای و کاغذی دیده می‌شود. این کار البته تصمیم بسیاری از ناشران است که کیسه‌های پارچه‌ای یا کاغذی را در اختیار خریداران خود قرار می‌دهند، هرچند برخی ناشران هم کیسه‌هایی با طرح‌های جذاب و البته قیمت پایین برای فروش به نمایشگاه آورده‌اند. بسیاری از بازدیدکنندگان این تغییر و تحول را یکی از اتفاقات روشن نمایشگاه امسال می‌دانند، هرچند تعدادی هم دلیل آن را گران‌شدن قیمت کیسه‌های پلاستیکی می‌دانند. اما به هر دلیلی کاهش کیسه‌های پلاستیکی در فضای مصلی و راهروهای شبستان به وضوح دیده می‌شود، هرچند تا رسیدن به نمایشگاهی دوستدار محیط‌زیست راه زیادی پیش‌رو است.

 حضور ۳هزار و ۲۰۰ ناشر داخلی و خارجی

براساس گفته‌های «محسن جوادی»، رئیس سی‌ودومین نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران و معاون فرهنگی وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی امسال علاوه‌بر حضور ۲۴۰۰ ناشر داخلی، ۸۰۰ ناشر خارجی مستقیم یا غیرمستقیم هم در نمایشگاه کتاب تهران حضور دارند.
آن‌طور که جوادی در روز افتتاح این نمایشگاه گفت:   «علاوه بر ۱۴۰۰ عنوان کتابی که‌ سال گذشته منتشر و در نمایشگاه عرضه شد، برنامه‌های فرهنگی و گفت‌وگو‌هایی هم درباره کتاب در نمایشگاه شکل می‌گیرد.» درباره تعداد و تنوع ناشران حاضر در این نمایشگاه پیش از این معاون اجرایی سی‌ودومین نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران گفت: «۱۵۰ ناشر عمومی، ۳۵۵ ناشر کودک و نوجوان، ۳۰۰ ناشر دانشگاهی و ۱۰۰ناشر دیجیتال در سی‌ودومین نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران حضور دارند که به ترتیب ۱۴‌هزار و ۲۰۰ متر به ناشران عمومی، ۶۲۲۵ متر به ناشران دانشگاهی و ۳۲۳۰ مترمربع به نشر آموزشی اختصاص یافت. در این دوره برگزاری نمایشگاه کتاب برای نخستین بار است که تنها نشر دانشگاهی را زیر چادر داریم. در نشر خارجی ۸۰۰ ناشر حضور دارند که ۱۵۰ ناشر در حوزه عرب و ۶۵۰ ناشر در حوزه لاتین هستند.»
علاوه‌براین دیروز هم نخستین نشست خبری نمایشگاه کتاب تهران برگزار شد و «ایوب دهقانکار»، سخنگوی این نمایشگاه به ارایه گزارش و اطلاعات درباره نمایشگاه کتاب تهران پرداخت و به سوالات خبرنگاران پاسخ داد. او در این نشست درباره آمار فروش دو روز نخست گفت: «مبلغ کل فروش در دو روز نخست بالغ بر ۱۳۰‌میلیارد ریال بوده و نسبت به ‌سال گذشته ۱۰‌درصد افزایش یافته است. تعداد تراکنش‌ها بالغ بر ۲۵۰‌هزار و نسبت به‌ سال گذشته ۵‌درصد افزایش یافته است.»
از دیگر نکته‌های موردتوجه درباره نمایشگاه امسال حضور کشور چین به عنوان میهمان ویژه است که با شعار «آشنایی با چین» در غرفه‌ای ۶۰۰ متری آثار این کشور را به نمایش خواهد گذاشت.