گزارشی به بهانه نصب دستگاه خوددریافت انواع بطری‌های نوشیدنی در یکی از فروشگاه‌های شهروند که با استقبال مسئولان محیط‌زیستی همراه شده است

پایانی برای مافیای پسماند؟

ردنیوز| نخستین دستگاه خوددریافت انواع بطری‌های نوشیدنی (RVM) در ایران در یکی از فروشگاه‌های شهروند راه‌اندازی شد تا شهروندان در ازای ارایه بطری‌های نوشیدنی‌شان، رسید دریافت کنند. اگرچه به گفته رسول کشت‌پور، شهردار منطقه2 قرار است با تقدیم لایحه‌ای به شورا، شهروندان در این مشارکت بتوانند از بن تخفیف و بلیت قرعه‌کشی یا شارژ کارت بلیت بهره ببرند.
مدیریت پسماند ماجرای امروز و دیروز نیست و سال‌ها از قانونی‌شدن آن می‌گذرد؛ یعنی از زمانی که اولین کارخانه کود آلی در‌ سال 1337 در اصفهان ساخته و چندسال بعد کارخانه کمپوست در صالح‌آباد تهران توسط انگلیسی‌ها راه‌اندازی شد. در همه این سال‌ها کارخانه‌های زیادی راه‌اندازی و تعطیل شدند، اما حالا آمارها از بازیافت 2درصدی و کمپوست (پوساندن و تجزیه بقایای گیاهی، حیوانی یا زباله‌های شهری) 19درصدی حکایت می‌کنند. اگرچه بعضی‌ها هم به بازیافت بالای 10‌درصدی اعتقاد دارند که درچنین شرایطی هم باز با استانداردهای جهانی فاصله معناداری دارد.

به همه‌گیرکردن این دستگاه‌ها بیندیشیم

پسماند و تفکیک آن از مبدأ با دستگاه‌های خوددریافت در دنیا تا حدودی عملیاتی شده و در تمام فروشگاه‌های جهان جاافتاده است، «البته اقدامات حمایتی هم درکنار آن وجود دارد، درحالی ‌که ما در ایران هنوز آن را نمی‌بینیم و امیدواریم جا بیفتد.» حسین جعفری، مدیرعامل سابق سازمان مدیریت پسماند شهرداری و کارشناس محیط‌زیست با بیان این موضوع، چنین واقعیتی را تأیید می‌کند و در گفت‌وگو با «شهروند» در مورد مسأله پسماند می‌گوید: «در فروشگاه‌های آلمان باید هزینه بطری آب‌معدنی هم پرداخت شود؛ هزینه‌ای که بعد از بازپس آوردن بطری پس داده می‌شود. درحال حاضر چنین رویه‌هایی را شاهد نیستیم. قانون مدیریت پسماند بر این مسأله تأکید دارد که امحا و بازیافت به عهده تولید‌کننده است اما برای این موضوع هم در ایران کاری نگرفته است.» جعفری صندوق ملی محیط‌زیست را هم غیرفعال می‌داند: «یکی از مواردی که می‌توان در پیش گرفت این است که کارخانه‌های تولیدکننده نسبت به تولیدشان مبلغی را به صندوق پرداخت کنند تا در اختیار شرکت‌های تولیدکننده دستگاه‌های بازیافت قرار بگیرد، البته اگر این دستگاه‌ها بتوانند آپشن‌هایی را در خود جای دهند؛ آپشن‌هایی که با فرهنگ بومی ایران نزدیک شود، حتما موفق‌تر خواهد بود. در دوره مدیریت من قرار شد چند آپشن به دستگاه‌ها اضافه شود مانند کمک به خیریه‌های محک و کهریزک و… .»
«دستگاه‌های خوددریافت برای اولین‌بار نیست که به مرحله اجرایی‌شدن می‌رسند، چون قبل از این توسط یک شرکت خصوصی در اصفهان به مرحله اجرایی‌شدن رسید و در پایانه‌ها و ترمینال‌های اصفهان به چشم می‌خورد.» مدیرعامل سابق سازمان مدیریت پسماند شهرداری با گفتن از پیشینه این دستگاه‌ها در ایران می‌گوید: «این موضوع با موفقیت روبه‌رو نبود، چون شاید جایابی آنها در ترمینال‌ها و پایانه‌ها، انتخاب درستی نبود. یکی دو اتفاق خوب در شهرداری تهران در سنوات گذشته افتاد؛ مصوبه شورای شهر به‌عنوان تنها مصوبه الزام‌آور کشور یکی از آنها بود. یکی از این اتفاقات مصوبه شورای شهر قبلی بود که میادین میوه‌وتره‌بار را ملزم به استفاده از کیسه‌های زیست‌ تخریب‌پذیر کرد و فروشگاه‌ها ملزم شدند ظروف یک‌بار مصرف نفروشند.»
جعفری میزان بازیافت را بالای 10درصد می‌داند و می‌گوید: «دستگاه‌های خوددریافت زباله راهکار خوبی برای بالابردن‌ درصد بازیافت هستند. برای همه‌گیرکردن این دستگاه‌ها می‌توان به برنامه‌های متعددی اندیشید و اجرایی کرد. به‌عنوان مثال تحویل زباله‌ها در ازای عوارض شهرداری، تحویل کاغذهای باطله طی ‌سال تحصیلی دانش‌آموزان و بهره‌مندی از امکانات ورزشی و تفریحی و… در واقع موضوع پسماند باید به منزلت اجتماعی بدل شود تا تمامی اقشار جامعه را پوشش دهد.»
اولین دستگاه خوددریافت انواع بطری‌های نوشیدنی در یکی از فروشگاه‌های شهروند اما حالا امیدهایی را تازه کرده است. مسعود سریع‌القلم، مدیرعامل فروشگاه‌های زنجیره‌ای شهروند در مورد راه‌اندازی دستگاه خوددریافت گفته است: «این دستگاه دارای سه مخزن است که مخزن اول برای آلومینیوم، مخزن دوم برای بطری پلاستیکی و مخزن سوم برای شیشه است، البته بر توانایی افزایش مخازن این دستگاه تا هشت مخزن وجود دارد. با استفاده از این دستگاه می‌توان پسماند را در مبدأ تفکیک کرد و پسماند ارزشمند را جداسازی و بسیاری از هزینه‌های جاری این بخش را کاهش داد.» البته جعفری وجود این دستگاه‌ها در فروشگاه شهروند را اتفاق خوبی داشته و می‌گوید: «گسترش این دستگاه‌ها نه‌تنها در شهروند بلکه در تمام شهر می‌تواند به مسأله پسماند کمک کند؛ از طرفی ظرفیت ایجاد اشتغال به شکل مستقیم و غیرمستقیم را دارد و این درحالی است که از خروج ارز جلوگیری می‌کند و کمک‌حال محیط‌زیست است و این قابلیت را دارد که سلایق مختلف را به این کار ترغیب کند.» آمارهای رسمی سازمان شهرداری‌ها و دهیاری‌های کشور از تولید 58هزار تن زباله در روز خبر می‌دهند؛ زباله‌ای که 75درصد آن دفن می‌شود، معمولا با دفن غیربهداشتی و گفته می‌شود این حجم زباله سالانه در حدود 50هزار‌میلیارد تومان به محیط‌زیست خسارت وارد می‌کند.

بازیافت حداقلی و غیربهداشتی

محیط‌زیست، مجموعه‌ای بزرگ و درهم پیچیده از عوامل گوناگون است؛ مجموعه‌ای که بر زندگی انسان‌ها تاثیر می‌گذارد و از فعالیت آنها تاثیر می‌پذیرد. این تاثیرپذیری با توسعه جوامع بشری افزایشی روزافزون داشته و حالا سال‌هاست فعالان محیط‌زیست و کارشناسان این حوزه از تهدیدهای زیست‌محیطی سخن می‌گویند و راهکارهایی برای حفظ آن ارایه می‌دهند. مدیریت پسماند یا همان مدیریت چرخه مواد یکی از این راهکارهاست.
مسعود زندی، رئیس اداره محیط‌زیست استان تهران در گفت‌وگو با «شهروند» یکی از اصلی‌ترین معضلات کلانشهر تهران را مدیریت پسماند می‌داند و می‌گوید: «اهمیت این مسأله تا جایی است که هرحرکتی در هر نقطه از شهر، توسط هر نهاد و ارگانی که منجر شود، میزان تولید پسماند اولیه کاهش پیدا کند، از نظر ما ارزشمند است. یکی از اهداف اولیه برنامه‌های آموزشی حداقلی‌کردن میزان تولید پسماند از مبدأ است؛ هدفی که توسط هر برنامه و هر ارگانی محقق شود، ستودنی است.»
زندی راه‌اندازی دستگاه خوددریافت در یکی از فروشگاه‌های شهروند را گامی مهم در بحث آموزش و فرهنگسازی می‌داند: «موفقیت در مدیریت پسماند در گروی موفقیت در بحث آموزش و مشارکت آحاد اقشار جامعه است؛ البته در کنار این برنامه اگر برنامه‌های تشویقی هم در نظر گرفته شود بی‌شک تاثیرگذاری بالایی را تجربه خواهد کرد. فروشگاه شهروند یکی از مکان‌هایی است که شهروندان در آن رفت‌وآمد زیادی دارند، بنابراین چنین برنامه‌هایی در فرهنگسازی مثبت خواهند بود و بی‌تردید شهرداری و محیط ‌زیست از آن حمایت خواهند کرد.» گزارش‌های سالانه تولید پلاستیک در ایران رقمی بیش از 177هزار تن را اعلام می‌کنند؛ یعنی 4درصد از نفت تولیدشده کشور صرف تولید موادی می‌شود که حدود 100تا200 سال طول می‌کشد که تجزیه شود. بیشتر کشور‌های دنیا برای مقابله با آلودگی‌های زیست‌محیطی سعی دارند تولیدات مواد پلاستیکی خود را کاهش دهند، به همین منظور کنوانسیونی در سازمان ملل وضع شد که بر اساس آن موادی که مستقیما به آب ریخته می‌شوند، باید زیست تجزیه‌پذیر باشند. نکته مهم و قابل توجه این است که بخش عمده‌ای از این مقدار پلاستیک را بطری‌ها تشکیل می‌دهند. رئیس اداره محیط ‌زیست استان تهران هم مشکل تمامی کشورها را شیشه و مواد پلاستیکی می‌داند که مصرف بالایی دارند: «کاهش تولید پسماند و جداسازی آن از مبدأ یکی از اهداف زیست‌محیطی جوامع بشری است؛ اگر چه بعضی از کشورها موفقیت‌هایی را در این زمینه کسب کرده‌اند و کشورهایی هم در تلاشند که گام‌های موثری در این زمینه بردارند. ما در تهران حجم بالایی پسماند تولید می‌کنیم و در مقابل بازیافت پایین است، درواقع بازیافت در تهران به میزان حداقلی انجام می‌شود و همین‌طور غیربهداشتی. زباله‌گردی پدیده‌ای است که همگی با آن آشنا هستیم؛ پدیده‌ای که جامعه را با مخاطرات بهداشتی روبه‌رو می‌کند. واقعیت امر این است که جمع‌آوری، تفکیک و بازیافت به شکل غیربهداشتی صورت می‌گیرند و درنهایت محصول تولیدی هم از استانداردهای بهداشتی عقب است.» زندی اداره کل محیط‌ زیست را دستگاهی نظارتی می‌داند که مسئولیت اجرایی ندارد، اگر چه در کنار شهرداری و سایر ارگان‌ها از تمام فعالیت‌های در راستای محیط ‌زیست حمایت می‌کند تا به نحو احسن اجرایی شوند، البته او معتقد است که قانون مدیریت پسماند در واحدهای شهری مغفول مانده است: «قانون پسماند بر مسأله بازیافت، مدیریت اجرایی پسماند و جمع‌آوری در هر منطقه منطبق بر ضوابطی است که از طریق وزارت کشور توسط آیین‌نامه‌هایی تنظیم و انجام می‌شود که متاسفانه در واحدهای شهری ما مغفول مانده و به شکل غیربهداشتی انجام می‌شود و دوباره به چرخه تولید برمی‌گردد.»