محمد جباری، سردبیر «چرخ» از برنامه‌سازیِ علمی و رویکرد تلویزیون در این حوزه به «شهروند» می‌گوید

هیچ برنامه علمی حوصله سر بر نیست

ریما محمدزاده| سری جدید مجله علمی عصرگاهی «چرخ» به مهمترین رویدادهای قلمرو دانش و فناوری با نگاهی تخصصی اما به زبانی قابل استفاده عموم مردم می‌پردازد و در حضور نخبگان و استادان عرصه دانشگاه‌ها، پژوهشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی، مسائل روزمره زندگی مردم را از زاویه علم واکاوی می‌کند. این برنامه از بخش‌های ثابت «صندلی علم‌سنج»، «اتاق دانشمند» و «علم به زبان ساده» بهره می‌برد. چرخ از مهرماه 1394 به تهیه‌کنندگی فواد صفاریان‌پور و با اجرای سیاوش صفاریان‌پور به روی آنتن رفت. سردبیر سری جدید «چرخ» محمد جباری و تهیه‌کننده آن الهه بهبودی است. «شهروند» برای بررسی روند برنامه‌سازی علمی در تلویزیون و روزگارِ کنونیِ برنامه «چرخ» با محمد جباری سردبیر گفت‌وگو کرده است. به گفته جباری «گروهی که الان اعضای تحریریه و گروه تولید محتوای «چرخ»‌ هستند، تحریریه سابق «دانستنیها» بوده‌اند. درواقع «چرخ» از تجربه سال‌ها روزنامه‌نگاری علمی در «دانستنیها» استفاده کرده است.» آن‌چه در ادامه می‌آید، شرح گفت‌وگوی ماست.

«چرخِ» دوره‌ شما چه تفاوتی با دوره‌های دیگر دارد؟
برنامه «چرخ» در حال حاضر فصل ششم خود را سپری می‌کند. فصل اول و دوم را یک گروه، فصل سوم و چهارم را یک تیم و فصل پنجم و شش را هم گروهی جدید تولید کرده و می‌کند. در فصل جدید سعی کرد‌ه‌ایم سوژه‌های متنوع‌تر و در موضوعات برنامه بازنگری‌ داشته باشیم. درواقع سوژه‌ها به‌روزتر شده و با رویدادهای زندگی مردم مرتبط‌تر است. از طرف دیگر سعی‌کرده‌ایم موضوعات به زبان ساده و برای عموم توضیح داده شود. گزارش‌های تولیدی در «چرخ»های قبلی به گفت‌و‌گوهای داخل استودیو خلاصه می‌شد اما در «چرخِ» فعلی سعی شده ایده‌های خارج از استودیو مانند «اتاق دانشمند» یا «صندلی علم‌سنج» مطرح شود.
در این دو آیتم چه اتفاقی می‌افتد؟
در هر قسمت از «اتاق دانشمند» سراغ یکی از استادان دانشگاه می‌رفتیم و از طریق جزییات اتاقش سعی می‌کردیم تفسیر متفاوتی از زندگی یک دانشمند و استاد دانشگاه را نمایش بدهیم. در هر قسمت از «صندلی علم‌سنج» هم با سوال‌هایی که در باور عموم مطرح بود، سراغ چهره‌های شناخته‌شده می‌رفتیم.
از ویژگی‌های «چرخِ» جدید می‌گفتید.
ما سعی می‌کنیم در حوزه تولید گزارش‌های ژورنالیستی اتفاق‌های تازه‌ای بیفتد. درباره حضور چهره‌های جدیدتر چه از جامعه دانشگاهی و چه از روزنامه‌نگاران و کارشناسان علمی هم کار کرده‌ایم. در دوره جدید علاوه بر استفاده از چهره‌هایی که از گذشته در رسانه‌ها حضور داشته‌اند، از چهره‌های جدیدتری که حرف تازه‌تری دارند یا قبلا امکان حضور در رسانه را نداشتند، دعوت کرده‌ایم. به این شکل می‌خواهیم چهره‌های تازه‌تری را در حوزه برنامه‌سازی علمی بیاوریم و از آنها استفاده کنیم.
سوژه‌های برنامه را چطور انتخاب می‌کنید؟
ما اتاق فکر منسجمی داریم که متشکل از تحریریه سابق مجله «دانستنیها» است. «دانستنیها» پرمخاطب‌ترین نشریه علمی کشور بود. گروهی که الان اعضای تحریریه و گروه تولید محتوای «چرخ» هستند، تحریریه سابق «دانستنیها» بوده‌اند؛ درواقع «چرخ» از تجربه سال‌ها روزنامه‌نگاری علمی در «دانستنیها» استفاده کرده است.
چه موضوعاتی را برای برنامه‌سازی بیشتر مد نظر قرار می‌دهید؟
موضوعات مختلفی را در «چرخ» پوشش می‌دهیم؛ به‌طور مثال در فصل جدید که سه روز در هفته پخش می‌شود، سه حوزه را در نظر گرفته‌ایم: حوزه‌های علم، فناوری و طبیعت و محیط‌ زیست. ما در هر حوزه یک دبیر مشخص کرده‌ایم؛ مثل یک مجله تصویری‌ که هر حوزه یک دبیر دارد. کار این دبیر رصد اتفاقات خبری و غیر خبری حوزه خودش است که براساس آنها در اتاق فکر بحث و گفت‌وگو می‌کنیم تا بهترین، جذاب‌ترین و مرتبط‌ترین سوژه را انتخاب کنیم. بعضی از موارد را به ‌عنوان سوژه اصلی در گفت‌و‌گوی اصلی بررسی می‌کنیم و به بعضی‌ موضوعات دیگر به‌ عنوان روایت خبری می‌پردازیم. به این شکل مهمترین اتفاقات‌ حوزه‌های مختلف علم و تکنولوژی را رصد می‌کنیم.
سابقه برنامه‌سازیِ علمی در شبکه چهار به سال‌ها پیش برمی‌گردد. این شبکه میزبان چهره‌ها و برنامه‌های علمیِ مختلفی بوده است. شما برای ارایه یک برنامه متفاوت چه فاکتورهایی را در نظر گرفته‌اید؟
ما سعی کرده‌ایم در عرصه‌های سوژه‌یابی، تولید و حضور کارشناسان و چهره‌های جدید تنوع و تازگی را به برنامه تزریق کنیم. از ویژگی‌های برجسته‌ مجله «دانستنیها» به‌ عنوان مجله‌ای پرتیراژ این بود که با عموم مردم، به‌خصوص جوانان و نوجوانان سروکار داشت. این تجربه به ما کمک کرد که «چرخ» به سمت موضوعات پخته‌تر حرکت کند و سوژه‌هایش به‌روزتر باشد.
شما چند جا به «دانستنیها» اشاره کردید؛ به نظرتان مخاطبان «چرخ» چه تفاوتی با مخاطبان «دانستنیها» دارند؟
قطعا متفاوت هستند؛ دو رسانه و دو برنامه مختلف‌اند. «چرخ» برنامه‌ای است که در شبکه چهار، شبکه فرهیختگان پخش می‌شود و مخاطبانش به‌ طور میانگین تحصیلات بالایی دارند؛ یعنی معمولا این شبکه را دانشجویان و مخاطبانی با سطح تحصیلی و علمی بالاتر دنبال می‌کنند. پس قطعا با مخاطب «دانستنیها» که عام‌ترند و حتی دبستانی هستند، متفاوت است. در «دانستنیها» برای یک جنس عمومی‌تر از مخاطبان کار می‌کردیم و الان در «چرخ» با مخاطبانی دیگر و خاص‌تر سروکار داریم. حوزه مشترکِ این دو، علم برای عموم است؛ وجه مشترک دارند اما همپوشانیِ کامل نه. در هر دو رسانه سعی شده موضوعات علمی به زبان ساده و قابل فهم اما دقیق و علمی ارایه شود.
آماری از میزان مخاطبان «چرخ» دارید؟ می‌توانیم این برنامه را یک برنامه پرطرفدار بدانیم؟
آمار دقیقی ندارم اما در جلسه‌ای که چند روز پیش با حضور مدیر گروه دانش شبکه چهار برگزار شد، این مسأله مطرح شد که «چرخ» براساس ‌اس‌ام‌اس‌های دریافتی جزو پربیننده‌ترین برنامه‌های شبکه چهار است.
آقای جباری اصلا از یک برنامه علمی باید چه انتظاری داشته باشیم؟ مخاطبانِ شما دنبال چه چیزهایی هستند؟
مخاطبی که دنبال برنامه علمی می‌آید، سوال دارد و ذهنش کنجکاو است. او دنبال یافتن پاسخ برای ذهن کنجکاو و به‌روز خود است. برنامه علمی باید سعی کند به این سوال‌ها نه لزوما پاسخ دهد، بلکه راهی پیش روی مخاطب بگذارد که او خودش بتواند راه و روش پیداکردن پاسخ و تحقیق و پژوهش را یاد بگیرد.
مهمترین محوری که باید در یک برنامه علمی وجود داشته باشد؟
مهمترین نکته‌ای که در یک برنامه علمی وجود دارد، این است که بتوان نگاه انتقادی را در ذهن مخاطب گنجاند و او را با این تفکر انتقادی اخت کرد. ما در فضای علمی یاد می‌گیریم که هر ادعایی را به سادگی قبول نکنیم؛ حتی اگر از سمت یک آدم معتبر و شناخته‌شده گفته شود. در فضای علمی برای هر گفته‌ای باید دلیل آورد و تحقیق و آزمایش کرد. اگر در این فضا فارغ از اطلاعاتی که منتقل می‌شود، بتوانیم نگاه انتقادی را به تمام مسائل زندگی ترویج دهیم و سعی کنیم مخاطب آن را یاد بگیرد، موفق بوده‌ایم؛ چون باعث می‌شود که ذهن‌های کنجکاو و با تفکر انتقادی وجود داشته باشند و کمک کنند که حقایق از دروغ‌ها و شبه‌علم متمایز شود.
شما چه نظری درباره رویکرد تلویزیون در مورد برنامه‌سازی‌های علمی دارید؟
پاسخ این پرسش خیلی کلی است و در این فرصت نمی‌گنجد. بالاخره تجربه‌های مختلفی مخصوصا در شبکه چهار بوده است؛ تجربه‌های موفق و ناموفق. هرکدام را باید در جای خودش بررسی کرد.
مخاطبان تلویزیون عادت کرده‌اند که اگر قرار است برنامه علمی‌ای از صداوسیما پخش شود، جای آن فقط شبکه چهار است. شما چه نظری درباره این تفکیک دارید؟ آیا این درست است که اصلا نباید انتظار پخشِ برنامه علمی را از شبکه‌ای غیر از «چهار» داشته باشیم؟
متاسفانه به همین شکل است و به نظرم تجربه‌های ما و شبکه‌های تلویزیونی در جهان نشان می‌دهد که علم فی‌نفسه موضوع جذابی برای مخاطب عمومی است. این‌که فرض کنیم علم فقط به درد دانشگاهی‌ها و فرهیختگان می‌خورد، تصور اشتباهی است. شاید این ریشه در نوع آموزش دارد که در مدرسه ارایه شده است و فکر کرده‌ایم که علم یک چیز حوصله‌سربر و خشک است. در حالی ‌که شبکه‌های معتبر دنیا در حوزه علم مشغول برنامه‌سازی و مستندسازی هستند. تجربه آنها نشان داده که می‌توان برای مخاطب عمومی برنامه خوب تهیه کرد اما متاسفانه در شبکه‌های عمومی مثل «نسیم» و «سه» آن‌قدر که علم پتانسیل دارد به آن پرداخته نمی‌شود. امیدوارم در حوزه سیاست‌گذاری‌های این عرصه تغییراتی اعمال شود.
شاید این قیاس را نپسندید: تجربه «دانستنیها» خوشایندتر بود یا تجربه «چرخ»؟
واقعا دو دنیای متفاوت‌اند. «دانستنیها» تجربه بسیار لذت‌بخشی بود. نه‌تنها پرمخاطب‌ترین نشریه علمی ایران بود، بلکه جزو 10 نشریه پرمخاطب کشور است. فیدبک‌هایی که هر دو هفته از طرف خواننده‌ها مخصوصا نوجوان‌مان از گوشه و کنارِ کشور می‌گرفتیم، به ما انرژی خاصی می‌داد. این موارد همچنان در ذهن من هست. اما خب مدیوم تلویزیون فراگیری و تاثیرگذاری دیگری دارد و جنس مخاطب‌هایش هم متفاوت است. در این میان یک نکته خیلی مهم است؛ استمرار. در «دانستنیها» حدود 9‌سال تیم قبلی داشت این نشریه را تولید می‌کرد. این استمرار باعث می‌شود که پایگاه مخاطبان شکل گیرد. در برنامه تلویزیونی هم استمرار کمک می‌کند که پایگاه مخاطبان شکل گیرد و تاثیر بیشتری در جامعه بگذارد.

برچسب ها :