گزارش شهروند از یک پروژه تاریخ پژوهی در خیابان قرنی تهران؛

موسیو فیشر که بود و چه کرد؟

مهتاب جودکی| در خاطر خیابان قرنی، که شمایل امروزش با یک قرن پیش از این، زمین تا آسمان توفیر دارد، رد کسی است که روزگاری محله را به نام او می‌شناختند؛ «فیشر» نامی که این نقطه از تهران در بخش شمالی خندق را آباد کرده بود و اسم محله شده بود: «فیشرآباد».
اما فیشر که بود که یک محله را به نامش زدند؟ شایعه بسیار بود؛ می‌گفتند او آلمانی بوده و ساکن تهران، یا این‌که باغبانِ باغِ کامران میرزا نایب‌السلطنه بوده و آجودان نظامی یا مشاور امور پستی. تا این‌که گروهی پژوهشگر به دنبال خاطره‌های فیشرآباد کتاب‌ها و اسناد بسیاری را زیر و رو کردند و طول کشید تا او را پیدا کردند. آنتوان فیشر که باغی سر خیابان قرنی امروزی داشت و نگران بود که بخشکد و به تاریخ 23 ورود شهر صفر 1327 (25 اسفند 1287)، یعنی 111‌سال پیش در نامه‌ای خطاب به وزارت خارجه اینطور نوشته بود:
«جناب وزیر مختار اسپانی حامی منافع اتباع اطریش
مدت سه ماه است که باغ اینجانب و باغ موسیو کورا که به من سپرده شده است غیرمنظم مشروب می‌شود و تقریباً سه هفته است که به هیچ وجه آب نرسیده و حتی آب‌انبارها به کلی خالی برای مصرف یومیه به اشکال باید از خارج تهیه نمود. در ظرف چهارده ‌سال که این محل کوچک متعلق به اینجانب بوده همواره مرتباً پر هفته دو مرتبه موافق قراردادهای گذشته و حاضره آب می‌داده‌اند فعلاً با وضع حاضر ممکن است درخت‌ها به کلی خشک شود علیهذا متمنی است اقدام بفرمایید که مالک آب را مجبور نمایند کمافی‌السابق هفته‌ای دو مرتبه (هر دفعه یک ساعت) تا بهار آینده که قرارداد منقضی می‌شود باغ‌های ما را مشروب نماید و فوراً آب‌انبارها را پر نماید ثانیاً اجازه دهد که از محل گیر آب تهیه شود.»
آنتوان فیشر، محرر شانسلری (دفتردار) سفارت اتریش-مجارستان بود و پیداکردن رد حضورش در ایران آسان نبود.

نمایشگاهی سر خیابان خسرو

نبش کوچه خسرو نمایشگاهی از اسناد حضور فیشر در ایران برپا شده و اسمش این است: «داستان موسیو فیشر و تولد یک محله». تا قبل از این درباره هویت فیشر و محل دقیق باغش پژوهشی جدی انجام نشده بود و هر چه بود، نقل بود و حرف و حدیث. این سندها برای اولین‌بار به نمایش درآمده‌اند و پروژه به‌عنوان مسئولیت اجتماعی خشکشویی پاکان (کانادا اکسپرس سابق) کلید خورده که خودش یکی از عناصر هویتی فیشرآباد است.
امید علیزاده، مدیر و طراح پروژه فیشرآباد که خودش بزرگ‌شده همین محل است، می‌گوید: «این پروژه از یک سوال شروع شد: فیشر که بود که یک محله وسط تهران را به نام او می‌شناختند؟ این سوال اهالی این محله بود و کار را خشکشویی پاکان پشتیبانی کرد که یکی از قدیمی‌ترین کسبه‌های محله بوده و مربوط به پدر من است. از 1343 که خشکشویی فعالیتش را آغاز کرد تا امروز این سوال مطرح بوده. کسبه، ساکنان و افرادی که در این محله رفت و آمد داشتند، حرف و حدیث‌های زیادی درباره فیشرآباد و این‌که فیشر که بود، گفته‌اند؛ اما حرف‌ها بعضی‌شان ضد و نقیض بود و بعضی تکمیل‌کننده هم. با این همه کسی پی این سوال را که فیشر که بود. برای جواب به این سوال‌ها، تصمیم گرفتیم به‌عنوان ساکنان قدیمی محل به دنبال جواب بگردیم. برای خود من خیلی عجیب بود. فکر می‌کردم ماجرا به 50-60‌ سال قبل برمی‌گردد اما جست‌وجوهای ما نشان داد فیشرآباد قدمت خیلی بیشتری دارد و برمی‌گردد به دوران قاجار.»
قدم اول پرس‌وجو از افراد قدیمی محله بود و رفته رفته ماجرا جدی‌تر شد و کار مدام و حرفه‌ای می‌طلبید. این بود که پژوهشگران تاریخ معماری و علوم اجتماعی به کمک آمدند و به دنبال فیشر منابع مختلف را جستند؛ کتاب‌ها، منابع ثبتی، اسناد وزارت خارجه و…. اگر چه بررسی اسناد سفارت اتریش هنوز ممکن نشده اما هر کجا که سرنخی درباره موسیو فیشر پیدا شد، دنبال کردند و 5 ماه طول کشید تا فیشر اصلی پیدا شود. «حدود 10 شایعه مطرح بود و افراد مختلف نظرات متفاوتی درباره او داده بودند و همین شایعه‌ها سرنخ بود؛ مثل نقل قولی که در کتاب پرویز عدل آمده بود یا روایتی که می‌گفت فیشر مربوط به دوره اول پهلوی است اما ما ردی از او در اواخر قاجار گرفتیم. به سراغ منابع بیشتر رفتیم. تصور می‌کردیم فیشر نام ِ کوچک آن فرد بوده است و به اشتباه رفتیم دنبال کسانی که فیشر نام کوچکشان است. مدتی با این اشتباه مشغول بودیم و به دو سه موردی برخوردیم که اطلاعاتی در خود داشتند که به فیشر ما می‌خورد اما دوباره شکست خوردیم و از اول شروع کردیم؛ چون تازه فهمیده بودیم که فیشر نام خانوادگی آن فرد است. شایعه بود که او آلمانی است اما ما با بررسی اسناد دریافتیم که او اتریشی و نامش آنتوان فیشر بود.» پروژه فیشرآباد فصل‌های زمانی مختلفی دارد و در فصل اول دوره زمانی اواخر قاجار و اوایل پهلوی اول که بررسی شده است، نشان می‌دهد موسیو فیشر چطور در این محله شناخته شد و محله چطور شکل گرفت. با برپایی نمایشگاه ساکنان محل و علاقه‌مندان به دنبال یافتن هویت محله به تماشای اسناد می‌نشینند و امضای موسیو فیشر را می‌بینند که برای اولین‌بار رونمایی شده و او را با کلاه انگلیسی و عینک گردش، نشسته بر یک صندلی لهستانی تصور می‌کنند.

حکایت باغ و عمارتی که نیست

فیشر در‌ سال 1281 شمسی به ایران آمد و 1283 در بالای خندق شمالی، جایی بین دروازه دولت و دروازه یوسف‌آباد حصار ناصری، باغی خرید. محدوده این باغ طبق یافته‌های پروژه فیشرآباد، در محل بازار عباسی فعلی سر خیابان قرنی قرار داشت تا کوچه شریف. علیزاده می‌گوید: «طبق سندی که از مکاتبات اداری وزارت خارجه به دست آورده‌ایم، آنتوان فیشر، محرر شانسلری سفارت اتریش بوده، یعنی دبیرخانه یا دبیر کنسول سفارت اتریش. سندی مکاتبه‌ای از او پیدا کردیم که از وزارت خارجه درخواست تسهیل در آبرسانی به باغش کرده بود. در حالی که شایعات زیادی درباره باغ فیشر مطرح بود، این سند شناسایی محدوده باغ را آسان کرد و برای اولین‌بار امضای او را به ما نشان داد.»
پروژه فیشرآباد به روایت پرویز عدل به‌عنوان یکی از دقیق‌ترین منابعی که درباره ورود فیشر به ایران آمده، پرداخته است که می‌گوید: «…سیف‌الله به اتفاق این دوست که نامش فیشر بود، به ایران آمد، وی مدتی در سفارت اتریش کار می‌کرد و سپس یک شرکت بازرگانی تشکیل داد؛ چون مردی باهوش و خوش‌برخورد بود و زود فارسی را یاد گرفت. دوستان زیاد پیدا کرد و ثروت فراوان اندوخت. شهر تهران در آن زمان شهر نسبتا کوچکی بود که دورادور آن خندق کنده بودند و فقط از چند دروازه می‌شد رفت و آمد کرد. فیشر اولین کسی بود که خارج از دروازه شهر خانه مجلل و زیبا با باغ گلکاری و درخت‌های تزیینی و چمن‌کاری بنا کرد.» طبق گفته پرویز عدل، فیشر در دوره سلطنت مظفرالدین‌شاه به ایران آمده و در سفارت امپراتوری اتریش-مجارستان مشغول به کار شده است. علاوه بر این از میرزا ابوالقاسم‌خان کحال‌زاده، منشی سفارت آلمان، در تهران در دوره سلطنت احمدشاه به‌عنوان یگانه فردی یاد شده که موسیو فیشرِ معروف را شخصا دیده و در خاطراتش گفته است که فیشر در دوره سفارت کنت لُگوتِتی در سفارتخانه امپراتوری اتریش-مجارستان رئیس دفتر بوده است. «با قراردادن این مطالب در ادامه آن‌چه پرویز عدل گفته است، می‌توان گفت فیشر با کار در سفارت به سِمَت ریاست دفتر یا دفتردار ارتقا یافته بود. نامه‌ای که در‌ سال ۱۲۹۲ش از طرف سفارت اتریش نوشته شده و در آن آنتوان فیشر دفتردار سفارت معرفی شده است نیز بر این امر صحه می‌گذارد.»
کحال‌زاده در توصیف ملک موسیو فیشر می‌نویسد: «این‌که متذکر شدم آقای فیشر بانی خیابان فیشرآباد بدین جهت بود محل فعلی میدان فردوسی سابقا خندق بود و کوچه بن‌بست سفارت انگلیس در این محل به خندق می‌خورد -در آن طرف خندق یگانه خانه‌ای که بنا شده بود متعلق به موسیو فیشر، رئیس دفتر سفارت اطریش بود که شخصا این ساختمان را به دست بنّا و عمله ایرانی برپا کرد. هنوز در خیابان زاهدی یک قسمت از ایوان و ستون‌های خانۀ موسیو فیشر باقی است. موسیو فیشر به رسم آن روز که هر کس جایی را در خارج شهر بنا می‌کرد، به نام خود معرفی می‌کرد، آن بیابان بی‌آبادی را به نام خود فیشرآباد کرد و کاشی هم درب خانۀ خود به نام فیشرآباد نصب کرد.» براساس تحقیقات پروژه فیشرآباد، موسیو فیشر، پس از 35 سال زندگی در ایران در روز 16 شهریور سال 1316 درگذشت و در قبرستان کاتولیک‌های دولاب در تهران به خاک سپرده شد.